را به آنها داد . « 1 » شرايط سياسى آغاز امامت امام حسن عليه السلام مسؤوليّت زمامدارى را در شرايطى نامساعد ، جوّى مضطرب و فضايى مسموم برعهده گرفت . وى براى سامان دادن امور كشور و رويارويى با دشمنان بويژه باند « قاسطين » بيش از هر جا مىبايد روى كوفه حساب باز مىكرد ؛ در حالى كه آسمان كوفه به دنبال جنگهاى جمل ، صفّين و نهروان كه هر سه در نزديكى آن و با شركت گستردهء نيروهاى كوفى - در جبههء امام على عليه السلام - رخ داده بود ، همچنان گرفته ، غمبار و تاريك و فضايش آغشته به وسوسه‌ها و نگرانيها بود . بازماندگان كشته‌هاى جنگ‌هاى ياد شده كه عمدةً در كوفه مىزيستند ، در انتظار فرصتى بودند كه انتقام كشتگان خود را بگيرند . عامّه مردم ، حتى بسيارى از آنان كه دست بيعت به فرزند پيامبر صلى الله عليه و آله داده بودند ، به مكتبى بودن مبارزه و اهداف عالى آن ايمان استوارى نداشتند و شايد بدين اميد در آغاز به آن حضرت روى آوردند كه بتوانند از اين طريق ، راهى به تأمين خواسته‌هاى نفسانى خود بيابند . جناح‌هاى مخالف نيز شايد با همين هدف به امام عليه السلام نزديك شدند و چون در عمل با ناكامى مواجه گشتند ، چهرهء خود را علنى كرده يكى پس از ديگرى امام عليه السلام را تنها گذاشتند ؛ درست همان موضعى كه پيش از اين با پدرش اتّخاذ كرده بودند . مورخان و تحليلگران ، مردم كوفه و اجتماع كنندگان گرد امام حسن عليه السلام را از نظر فكرى ، اعتقادى و سياسى به چند گروه تقسيم كرده‌اند : - امويان : كه از وابستگان و هواداران عثمان و معاويه بودند . اينان در خفا با شام سر و سرّ داشتند و معاويه را تشويق مىكردند كه به كوفه يورش برد و آنان قول هر نوع همكارى را به وى داده بودند . - خوارج : اينان ، هم با معاويه دشمنى داشند ، هم با امير مؤمنان عليه السلام ؛ و به حكومت

--> ( 1 ) - ارشاد ، ص 188 .